Polacy, którzy zbudowali Baku. Historia, o której mało kto w Polsce słyszał

Odpowiedź leży w geopolityce XIX wieku. Polski nie było wtedy na mapie, ponieważ nasz kraj pozostawał pod zaborami, a młodzi, zdolni Polacy z ambicjami inżynierskimi czy architektonicznymi nie mieli w ojczyźnie ani uczelni, ani kariery do zrobienia. Naturalną ścieżką stawały się rosyjskie uczelnie techniczne, przede wszystkim petersburski Instytut Inżynierii Cywilnej i to właśnie tam zdobywali wykształcenie późniejsi budowniczowie Baku.

W tym samym czasie miasto nad Morzem Kaspijskim przeżywało oszałamiający, niemal amerykański boom. Odkrycie ogromnych złóż ropy naftowej przyciągnęło kapitał rodziny Noblów i Rothschildów, a lokalni potentaci naftowi, tacy jak Zeynalabdin Tağıyev, chcieli, żeby ich miasto dorównywało wyglądem europejskim stolicom. Potrzeba było fachowców i to szybko. Polscy absolwenci petersburskich uczelni, często bez perspektyw kariery w zaborze rosyjskim, chętnie przyjmowali posady na Kaukazie, gdzie młody, zdolny architekt mógł liczyć na stanowisko, jakiego nie dostałby jeszcze przez lata w Warszawie czy Petersburgu.

Pierwszym i najważniejszym z nich był Józef Gosławski, który przyjechał do Baku w 1891 roku w wieku 26 lat, sprowadzony do budowy Soboru Aleksandra Newskiego. Rok później, mając zaledwie 27 lat, objął stanowisko naczelnego architekta miasta i to on właściwie ukształtował architektoniczny charakter Baku, który w pełnej krasie można podziwiać do dziś. Sprowadzając lokalny kamień wapienny i tworząc specjalne brygady kamieniarskie do wykonywania dekoracji, ukształtował charakter miasta. (Dziś wciąż wiele budowli buduje się na podobieństwo i okłada tym samym kamieniem).

W ciągu siedmiu lat zaprojektował 12 fundamentalnych dla miasta budowli i czuwał nad całym planem urbanistycznym. Chorował na gruźlicę i zmarł w 1904 roku w wieku zaledwie 39 lat, żegnany, jak piszą historycy, przez całe miasto. Został pochowany na starym bakijskim cmentarzu, który zniszczono w czasach sowieckich pod zabudowę dzielnicy rządowej. Miejsce jego pochówku jest dziś nieznane.

Po Gosławskim funkcję głównego architekta miasta przejął Kazimierz Skórewicz (1866–1950), ściągnięty do Baku przez samego Gosławskiego. Zaprojektował m.in. gmach Banku Państwowego i biurowiec Rothschildów. W 1905 roku, w obawie przed zesłaniem na katorgę za zaangażowanie w wydarzenia rewolucyjne, wyjechał do Warszawy. Tam czekała go jeszcze bogata kariera: kierował konserwacją Zamku Królewskiego, nadzorował renowację Wawelu, zaprojektował dworek „Milusin” dla Józefa Piłsudskiego w Sulejówku, a jego najsłynniejszym dziełem stał się gmach polskiego Sejmu. Jego życiorys ma też tragiczny rozdział, ponieważ Skórewicz przeżył obu synów, zamordowanych przez Niemców w Auschwitz i w Palmirach.

Stanowisko po Skórewiczu objął Józef Płoszko (1867–1931), trzeci z kolei Polak na tej funkcji. Zaprojektował m.in. pałac Ismailiyya (dziś siedziba Azerbejdżańskiej Akademii Nauk) czy pałac Murtuzy Muchtarowa, którego wieżę wieńczy figura w zbroi, a jak podaje część źródeł, przedstawiająca polskiego rycerza. Zaprojektował też katolicki kościół w Baku, zwany „polskim” ze względu na liczną tam polską parafię, niestety zburzony w latach 30. XX wieku.

Wśród innych polskich architektów tamtego okresu wymienia się jeszcze Eugeniusza Skibińskiego, urodzonego w Szemasze w rodzinie zesłanego po powstaniu styczniowym polskiego pułkownika, autora ponad 250 projektów oraz Konstantego Borysoglebskiego. Łącznie Polacy zaprojektowali w Baku ponad 700 budynków, a stanowisko naczelnego architekta miasta pozostawało w polskich rękach nieprzerwanie aż do wybuchu I wojny światowej.

Architekci nie byli jedynymi Polakami, którzy zapisali się w historii Baku. Równolegle z nimi pracował tam inżynier górnik-geolog Witold Zglenicki, nazywany „polskim Noblem”. To on jako pierwszy zaproponował wydobywanie ropy z dna Morza Kaspijskiego i zaprojektował prototyp platformy wiertniczej, na kilkadziesiąt lat przed tym, jak taka technologia stała się standardem na świecie. Znał osobiście Alfreda Nobla, ówczesnego bakijskiego potentata naftowego. Zglenicki zmarł w Baku 6 lipca 1904 roku, a więc niemal równocześnie z Gosławskim i cały swój ogromny majątek zapisał na rzecz polskiej nauki, tworząc fundusz nagród na wzór Nagrody Nobla. Niestety po rewolucji bolszewickiej jego naftowe działki znacjonalizowano, a fundusz przestał istnieć.

Baku pojawia się też, może zaskakująco, w klasyce polskiej literatury. Stefan Żeromski osadził w tym mieście początek „Przedwiośnia”. Cezary Baryka, główny bohater powieści, dorasta właśnie w Baku, a tło stanowi kryzys wywołany walką o bakijską ropę toczoną w czasie I wojny światowej między Niemcami, Turcją, Wielką Brytanią i Rosją. To jeden z niewielu przypadków, gdy polska powieść zaczyna się tak daleko od Polski i mało kto pamięta ten kontekst, czytając lekturę szkolną.

Warto dodać, że w 1919 roku w Baku powstało pierwsze polskie przedstawicielstwo dyplomatyczne w Azerbejdżanie, kierowane przez Stefana Rylskiego, potomka rodziny, która dorobiła się fortuny naftowej po tym, jak senior rodu Hipolit trafił tam z zesłania po powstaniu styczniowym. Ich kamienica, zaprojektowana przez Płoszkę, stoi w Baku do dziś.

Współczesne Baku, z charakterystycznymi Ognistymi Wieżami (Flame Towers) to efekt najnowszego, postsowieckiego boomu naftowego i ambicji Azerbejdżanu, by być „kaukaskim Dubajem”.

W Centrum Hejdara Alijewa zaprojektowanym przez Zahę Hadid, które pełni muzeum sztuki nowoczesnej, znajdują się pewna ciekawostka. W sali, gdzie zaprezentowane są azerskie stroje ludowe i instrumenty, pod jednym z nich rozbrzmiewa muzyka z polskiego bardzo znanego serialu. Jak to możliwe i skąd się tam wzięła, niestety przewodnik nie potrafił odpowiedzieć.

Polskie dziedzictwo architektoniczne nie zniknęło. Dziś stanowi historyczny rdzeń miasta, kontrastujący z nowoczesną zabudową nadmorskiej promenady. Wiele budynków zaprojektowanych przez Polaków wciąż pełni ważne funkcje publiczne: dawny Bank Państwowy to dziś Ministerstwo Finansów, a pałac Ismailiyya, to siedziba Akademii Nauk. W 2019 roku władze Baku doceniły ten wkład, nazywając jedną z centralnych ulic Ulicą Polskich Architektów, a Poczta Polska wydała z tej okazji okolicznościowy blok znaczków.

Polscy architekci ukształtowali charakter miasta